Bazylika archikatedralna Świętej Rodziny

Sanktuarium Świętej Rodziny

Święta Rodzina

data nadania tytułu
bazyliki mniejszej 
22 czerwca 1962 roku 

Archidiecezja Częstochowska

Święta Rodzina

Archikatedra Świętej Rodziny w Częstochowie – jedna z największych w Polsce i w Europie, to neogotycka świątynia wzniesiona w latach 1901–1927 wg projektu Konstantego Wojciechowskiego. Jej długość miała wynosić 100 m, wysokość nawy głównej 27 m, szerokość transeptu 46 m, szerokość korpusu nawowego 32 m, wysokość dwóch wież po ok. 80 m każda. Archikatedra trójnawowa, murowana z cegły z użyciem kamienia w detalach architektonicznych. Nawy boczne otwarte ostrołukowymi arkadami o czworobocznych filarach. Sklepienia krzyżowo-żebrowe. Okna ostrołukowe z maswerkami w prezbiterium i transepcie zaszklone witrażami. Ściany transeptu, nawy głównej i prezbiterium wsparte na łukach oporowych, zdobione fryzami arkadowymi, zwieńczone maswerkowymi balustradami. Dachy kościoła strome, od frontu i nad transeptem ujęte w trójkątne, dzielone blendami szczyty.
W 1907 wznowiono budowę z inicjatywy ks. Mariana Fulmana. Prowizorycznie urządzono wnętrze kościoła, a 7 grudnia 1907 generał Zakonu Paulinów o. Euzebiusz Rejman dokonał jego poświęcenia 8 grudnia 1908 odprawiono pierwszą mszę św. Prace wykończeniowe przerwano na kilkanaście lat. 28 października 1925 roku, na mocy bulli papieża Piusa XI, powstała diecezja częstochowska. Kościół Świętej Rodziny stał się kościołem katedralnym. W 1935 roku ufundowano dzwon ku czci NMP Królowej Polski. W latach międzywojennych ofiarowana została katedrze kopia obrazu Wniebowzięcia Matki Bożej Rubensa, wykonana na początku XIX wieku.
Wyposażanie kościoła kontynuowano po zakończeniu wojny. 29 października 1950 uroczystego poświęcenia katedry dokonał biskup Teodor Kubina. W latach pięćdziesiątych powstał monumentalny ołtarz główny z tryptykiem Świętej Rodziny, wykonany z drzewa lipowego wg projektu Zygmunta Gawlika. W prezbiterium umieszczono stalle kanonickie i ambonę. W transepcie urządzono ołtarze: Chrystusa Króla i Matki Bożej Częstochowskiej. Postawiono balustradę ze szlachetnego marmuru szwedzkiego, założono witraże w rozecie nad organami, projektu Adama Bunscha. Od roku 1958 powstawały witraże w nawach bocznych wg projektu Tadeusza Wojciechowskiego, wzorowane na witrażach średniowiecza. W tym samym czasie urządzono kaplicę Miłosierdzia Bożego.
Na ołtarzu głównym zostało ustawione spiżowe tabernakulum z podobizną Chrystusa w Majestacie, utrzymane w duchu stylu romańskiego. Kropielnice projektu Stanisława Pospieszalskiego wykonano z granitu pochodzącego z cokołu cara Aleksandra II, który został zburzony w 1917 roku. Balustrady komunijne wykonano z czerwonego granitu fińskiego i piaskowca. Wnętrza ich wypełniają maswerki z podobiznami aniołów, sceną Zwiastowania i Ukrzyżowania. Granitowo-marmurowa ambona projektu Pospieszalskiego z symbolicznymi wyobrażeniami czterech Ewangelistów poświęcona została w roku 1958.
W roku 1960 urządzono podziemną kryptę z katakumbami jako nekropolie częstochowskich biskupów. Za kamiennym, surowym ołtarzem znajduje się mozaika z podobizną Matki Boskiej, projektu Zofii Baudouin de Courtenay, wykonana w Watykanie. Witraż w okienku podziemnej kaplicy przedstawia rozpaczające Marie idące do Grobu. Po 1975 roku ukończono budowę miedzianej nastawy ołtarza Matki Bożej Królowej Polski, urządzono kaplicę Najświętszego Sakramentu i namalowano stacje Drogi Krzyżowej.
Organy wielkie na chórze muzycznym zbudowane zostały w latach 1946-1949. Instrument posiada 101 głosów rozłożonych na 4 klawiatury ręczne i klawiaturę nożną. Są to drugie co do wielkości organy piszczałkowe w Polsce. Miechy zasilane są przez 2 dmuchawy elektryczne. Organy posiadają zabytkowy mechanizm do wprowadzania w ruch miechów. Największe piszczałki mają długość 10 metrów.
W roku 1956 zbudowane zostały organy boczne w prezbiterium. Instrument został elektrycznie połączony ze stołem gry organów wielkich. Zespół organów wielkich i organów w prezbiterium tworzy instrument o 117 głosach. Są to największe w całości pneumatyczne organy w Polsce.
25 marca 1992, wraz z powstaniem archidiecezji częstochowskiej, katedra została podniesiona do rangi archikatedry. W 1997, zgodnie z projektem Edmunda Małachowicza, zwieńczono archikatedrę dwiema wieżami. Pod koniec XX wieku urządzono kaplice boczne ku czci Świętych Męczenników Częstochowskich, Chrystusa Konającego z drewnianą figurą Chrystusa dźwigającego krzyż z XVIII wieku i Matki Boskiej Anielskiej Naszej Pani Katedralnej ze słynącym z łask obrazem z XIX wieku.
W czerwcu 1962 roku papież Jan XXIII nadał katedrze częstochowskiej tytuł Bazyliki Mniejszej.